16 përfaqësues nga Shqipëria vizituan zona të mbrojtura në Adriatikun Verior, duke u njohur me modele të ndryshme menaxhimi, restaurimi të habitateve dhe bashkëpunimi me komunitetet lokale.
Izola, Slloveni – Trieste dhe Grado, Itali | 19–22 tetor 2026
Si menaxhohen zonat e mbrojtura në praktikë? Si mund të harmonizohen ruajtja e biodiversitetit, vizitorët dhe zhvillimi i turizmit? Dhe çfarë roli luajnë komunitetet lokale në mbrojtjen e natyrës? Si mund të shpëtohet një ligatinë nga degradimi dhe të shndërrohet në një histori suksesi për ruajtjen e natyrës? Çfarë roli mund të luajnë organizatat e shoqërisë civile në menaxhimin e zonave të mbrojtura? Dhe si mund të harmonizohen mbrojtja e biodiversitetit, turizmi dhe zhvillimi ekonomik lokal?
Këto ishin disa nga çështjet në fokus të vizitës studimore të organizuar nga EcoAlbania në Slloveni dhe Itali, nga 19 deri më 22 tetor 2026. Vizita mblodhi 16 përfaqësues nga Shqipëria, nga organizatat e shoqërisë civile, aktivist dhe dashamirës së natyrës, rangers nga Administratat Rajonale të Zonave të Mbrojtura (AdZM) dhe përfaqësues të institucioneve të tjera publike, përfshirë Inspektoratin Kombëtar të Mbrojtjes së Territorit (IKMT), me synimin për të njohur nga afër praktika të mira të menaxhimit të zonave të mbrojtura dhe të zhvillimit të qëndrueshëm të territoreve përreth tyre.
Programi i vizitës u përqendrua në pjesën verilindore të Gjirit të Triestes dhe në zonën e Adriatikut Verior, duke përfshirë zona të mbrojtura në Slloveni dhe Itali. Përmes vizitave të udhëhequra, prezantimeve dhe diskutimeve me përfaqësues të institucioneve përgjegjëse për ruajtjen e natyrës, pjesëmarrësit patën mundësinë të njiheshin me qasje të ndryshme për menaxhimin e habitateve, monitorimin e natyrës dhe organizimin e vizitorëve.
Përmes vizitave në terren, prezantimeve dhe diskutimeve me përfaqësues të organizatave dhe institucioneve përgjegjëse për ruajtjen e natyrës, pjesëmarrësit u njohën me praktika të ndryshme të menaxhimit të habitateve, monitorimit të biodiversitetit, organizimit të vizitorëve dhe bashkëpunimit ndërmjet aktorëve publikë dhe jopublikë.
Vizita u zhvillua në kuadër të projektit PAMANCA – “Zonat e Mbrojtura kanë Rëndësi – Avokim për Ruajtjen e Natyrës në Shqipëri”, financuar nga Bashkimi Evropian, i cili synon të forcojë mbrojtjen e biodiversitetit dhe qeverisjen e zonave të mbrojtura në Shqipëri, përmes transparencës, monitorimit të politikave publike dhe rritjes së rolit të shoqërisë civile në vendimmarrje.
Škocjanski Zatok: kur angazhimi qytetar bëhet pikënisje për ruajtjen e natyrës
Një nga historitë më domethënëse të vizitës ishte ajo e Rezervatit Natyror Škocjanski Zatok, pranë qytetit të Koperit në Slloveni.
Me një sipërfaqe prej rreth 122 hektarësh, rezervati përfaqëson një ligatinë të rëndësishme për biodiversitetin, veçanërisht për shpendët dhe specie të tjera që varen nga këto habitate.
Historia e mbrojtjes së tij tregon se shpallja e një territori si zonë e mbrojtur nuk është gjithmonë pika e nisjes së ruajtjes së natyrës. Në rastin e Škocjanski Zatok, një rol të rëndësishëm luajti mobilizimi i shoqërisë civile përballë rrezikut të degradimit të zonës dhe planeve për zhvillimin industrial e tregtar.
Në vitin 1993, organizata sllovene për vëzhgimin dhe studimin e shpendëve, DOPPS–BirdLife Slovenia, nisi një fushatë për mbrojtjen e ligatinës, e cila përfshiu edhe një peticion me rreth 7 000 firma. Pas përpjekjeve për mbrojtjen e saj, zona u shpall rezervat natyror në vitin 1998. Në vitin 1999, menaxhimi iu besua DOPPS-it, duke shënuar një model të rëndësishëm të përfshirjes së një organizate të shoqërisë civile në menaxhimin e drejtpërdrejtë të një zone të mbrojtur.
Përmes ndërhyrjeve për restaurimin e habitateve, përfshirë projekte të mbështetura nga programi evropian LIFE, zona është zhvilluar si një hapësirë ku ndërthuren ruajtja e natyrës, monitorimi shkencor, edukimi mjedisor dhe vizitat e organizuara për publikun.
Gjatë vizitës së udhëhequr, pjesëmarrësit u njohën me historinë e rezervatit, ndërhyrjet për restaurimin e habitateve dhe mënyrën e organizimit të vizitorëve.
Përvoja e Škocjanski Zatok tregon se angazhimi qytetar mund të jetë vendimtar në mbrojtjen e natyrës, ndërsa menaxhimi afatgjatë kërkon ekspertizë, burime dhe bashkëpunim të vazhdueshëm.
Miramare: ruajtja e biodiversitetit detar përmes shkencës dhe bashkëpunimit
Programi vijoi në Zonën Detare të Mbrojtur Miramare, pranë Triestes në Itali, një nga modelet historike të mbrojtjes së mjedisit detar në vend.
E themeluar si nismë për mbrojtjen e mjedisit detar në vitin 1973 dhe e shpallur zyrtarisht rezervat detar shtetëror në vitin 1986, Miramare menaxhohet nga WWF Italia.
Gjatë vizitës, përfaqësuesit shqiptarë ndoqën prezantime nga drejtuesit e rezervatit dhe specialistët e monitorimit, duke u njohur me qasjen e menaxhimit, aktivitetet kërkimore dhe përpjekjet për ruajtjen e biodiversitetit detar.
Vëmendje e veçantë iu kushtua rolit të monitorimit dhe të të dhënave shkencore në vlerësimin e gjendjes së ekosistemeve dhe orientimin e vendimmarrjes. Gjithashtu, u diskutua rëndësia e edukimit mjedisor dhe e bashkëpunimit me institucionet publike, universitetet dhe aktorë të tjerë.
Përvoja e Miramare paraqet një shembull se si një organizatë mjedisore mund të ketë rol të drejtpërdrejtë në menaxhimin e një zone të mbrojtur, në bashkëpunim me autoritetet përgjegjëse dhe komunitetin shkencor.
Ky model ngre një çështje të rëndësishme edhe për Shqipërinë: si mund të forcohet bashkëpunimi ndërmjet institucioneve publike, organizatave të shoqërisë civile dhe ekspertëve, në mënyrë që menaxhimi i zonave të mbrojtura të mbështetet gjithnjë e më shumë në të dhëna, monitorim dhe vlerësim të rezultateve?
Isola della Cona: një model që ndërthur menaxhimin publik, ekspertizën shkencore dhe kooperativën
Më 21 tetor, pjesëmarrësit vizituan Isola della Cona, pjesë e Rezervatit Natyror të Grykëderdhjes së lumit Isonzo, në rajonin Friuli-Venezia Giulia të Italisë.
Ligatinat, kallamishtet, livadhet e lagështa dhe sipërfaqet ujore të kësaj zone krijojnë habitate të rëndësishme për shumë specie, veçanërisht për shpendët shtegtarë dhe rezidentë. Restaurimi ekologjik dhe menaxhimi aktiv kanë kontribuar në ruajtjen e këtyre habitateve dhe në zhvillimin e zonës si destinacion për vëzhgimin e shpendëve dhe edukimin mjedisor.
Një element interesant i këtij modeli është organizimi i menaxhimit. Krahas rolit të autoriteteve publike dhe mbështetjes tekniko-shkencore nga Stacioni Biologjik Isola della Cona, kooperativa Rogos është e përfshirë në menaxhimin operacional të zonës, duke kontribuar në ofrimin e shërbimeve dhe organizimin e aktiviteteve për vizitorët.
Gjatë vizitës, pjesëmarrësit u njohën me organizimin e zonës, menaxhimin e vizitorëve dhe marrëdhënien ndërmjet ruajtjes së habitateve dhe turizmit të natyrës.
Ky model ilustron se menaxhimi i një zone të mbrojtur mund të përfshijë aktorë të ndryshëm me përgjegjësi të dallueshme: autoritetet publike për qeverisjen, ekspertët për mbështetjen shkencore dhe aktorët lokalë për shërbime e veprimtari operacionale, në përputhje me objektivat e ruajtjes.
Përvoja ofron një këndvështrim të vlefshëm mbi mundësitë e bashkëpunimit në zonat e mbrojtura, ku ruajtja e biodiversitetit duhet të shoqërohet me organizim të mirë të vizitave dhe me shërbime që mbështesin një përvojë të përgjegjshme të natyrës.
Marezige: zhvillimi lokal përtej kufijve të zonave të mbrojtura
Vizita përfshiu gjithashtu Marezige, në Slloveninë e Istrias, një zonë ku ndërthuren traditat bujqësore, prodhimi vendas dhe turizmi.
Përmes njohjes me territorin dhe një diskutimi me një përfaqësues të autoritetit për ruajtjen e natyrës, përgjegjës për rajonin më të gjerë të Istrias Sllovene, pjesëmarrësit patën mundësinë të reflektonin mbi lidhjen ndërmjet peizazhit, ekonomisë lokale dhe zhvillimit të turizmit.
Marezige nuk është zonë e mbrojtur, por përfshirja e saj në program e zgjeroi diskutimin përtej kufijve administrativë të rezervateve. Traditat bujqësore, produktet vendase dhe ofertat turistike mund të kontribuojnë në ruajtjen e identitetit të territorit dhe në krijimin e mundësive ekonomike për komunitetin.
Për zonat pranë territoreve të mbrojtura, bashkëpunimi me fermerët, prodhuesit, bizneset dhe komunitetet lokale mund të ndihmojë në krijimin e një marrëdhënieje më të qëndrueshme ndërmjet mbrojtjes së natyrës dhe zhvillimit ekonomik.
Çfarë mund të sjellin këto përvoja për Shqipërinë?
Vizitat në Slloveni dhe Itali prezantuan modele të ndryshme të menaxhimit, por edhe disa elemente të përbashkëta: angazhimin e shoqërisë civile, përdorimin e njohurive shkencore, restaurimin e habitateve, monitorimin e vazhdueshëm, edukimin mjedisor dhe bashkëpunimin me aktorët lokalë.
Historia e Škocjanski Zatok vë në pah rëndësinë e mobilizimit qytetar në mbrojtjen e natyrës. Miramare tregon mundësitë e përfshirjes së një organizate mjedisore në menaxhimin e një zone detare të mbrojtur, ndërsa Isola della Cona ofron një shembull të bashkëpunimit ndërmjet autoriteteve publike, ekspertizës shkencore dhe një kooperative të angazhuar në menaxhimin operacional.
Për Shqipërinë, këto përvoja krijojnë hapësirë për të reflektuar mbi disa çështje thelbësore:
- Pjesëmarrja e shoqërisë civile: si mund të forcohet roli i organizatave mjedisore në monitorimin, mbrojtjen dhe menaxhimin e zonave të mbrojtura?
- Menaxhimi i bazuar në të dhëna: si mund të përdoren më mirë monitorimi shkencor dhe vlerësimi i rezultateve për të orientuar vendimmarrjen?
- Bashkëpunimi me komunitetet: si mund të përfshihen aktorët lokalë në mënyra që mbështesin njëkohësisht ruajtjen e natyrës dhe zhvillimin e qëndrueshëm?
- Menaxhimi i vizitorëve: si mund të organizohet turizmi në mënyrë që të rrisë vlerësimin e natyrës pa cenuar habitatet dhe biodiversitetin?
Këto modele nuk mund të transferohen automatikisht nga një vend në tjetrin. Zbatimi i tyre kërkon vlerësimin e kuadrit ligjor, kapaciteteve institucionale, burimeve financiare dhe nevojave specifike të secilës zonë të mbrojtur në Shqipëri. Megjithatë, njohja me përvoja të ndryshme evropiane ndihmon në identifikimin e praktikave që mund të përshtaten me kontekstin shqiptar.
