Shqipëria, megjithëse një vend relativisht i vogël, përfaqëson një nga vendet më të pasura në biodiversitet në Evropë, me vlera të jashtëzakonshme natyrore dhe ekosisteme unike që shtrihen nga Alpet Shqiptare deri në bregdetin jugor. Zonat e Mbrojtura mbulojnë mbi 21% të territorit të vendit dhe përbëjnë bazën e kësaj pasurie natyrore. Ato janë habitat për mijëra specie bimore dhe shtazore, shumë prej të cilave mbrohen në nivel evropian dhe ndërkombëtar, ndërsa njëkohësisht ofrojnë shërbime jetike për komunitetet, si pastrimi i ujit dhe ajrit, mbrojtja e tokës dhe reduktimi i rreziqeve nga fatkeqësitë natyrore.
Në vitet e fundit, zonat e mbrojtura kanë marrë një rëndësi gjithnjë e më të madhe sociale dhe ekonomike. Sipas Agjencisë Kombëtare të Zonave të Mbrojtura (AKZM), gjatë viteve 2023–2024 është shënuar një rritje e konsiderueshme e numrit të vizitorëve, duke reflektuar interesin në rritje të publikut për natyrën dhe turizmin natyror. Ky zhvillim rrit nevojën për menaxhim të kujdesshëm dhe të qëndrueshëm, në mënyrë që përdorimi i këtyre zonave të mos cenojë integritetin ekologjik të tyre.
Për shumë vite, kuadri kryesor ligjor për Zonat e Mbrojtura ka qenë Ligji Nr. 81/2017 “Për Zonat e Mbrojtura”, i cili synonte përafrimin e legjislacionit shqiptar me standardet e Bashkimit Evropian dhe parimet e Unionit Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës (IUCN). Ky ligj vendoste rregulla të qarta për mbrojtjen, zonimin dhe menaxhimin e zonave të mbrojtura, duke vendosur ruajtjen e natyrës si prioritet kryesor.
Megjithatë, miratimi i Ligjit Nr. 21/2024 shënoi një kthesë të rëndësishme, duke zhvendosur fokusin nga mbrojtja e natyrës drejt zhvillimit ekonomik dhe investimeve brenda vetë zonave të mbrojtura. Ky ndryshim ligjor ngriti shqetësime serioze lidhur me përputhshmërinë me standardet ndërkombëtare të ruajtjes së natyrës dhe krijoi pasiguri ligjore mbi të ardhmen e mbrojtjes së këtyre zonave.
Një vit më vonë, Ligji Nr. 20/2025, i njohur si “Paketa e Maleve”, i thelloi më tej këto shqetësime duke futur dispozita që dobësojnë parimin e patjetërsueshmërisë së pyjeve dhe lehtësojnë projektet zhvillimore përmes procedurave të përshpejtuara të lejeve. Së bashku, këto ndryshime ligjore sinjalizojnë një ndryshim më të gjerë në qasjen shtetërore ndaj zonave të mbrojtura, duke i dhënë përparësi interesave ekonomike afatshkurtra mbi mbrojtjen afatgjatë të natyrës.
Në këtë kontekst, ky raport ofron një pasqyrë të kuadrit ligjor dhe institucional që rregullon Zonat e Mbrojtura në Shqipëri, duke identifikuar sfidat kryesore, mospërputhjet ligjore dhe mundësitë për përmirësim me qëllim forcimin e mbrojtjes së natyrës dhe menaxhimit të qëndrueshëm të tyre.
